Zabezpieczenie maszyn
Zabezpieczenie maszyn obejmuje rozwiązania techniczne i organizacyjne ograniczające ryzyko urazu lub utraty zdrowia podczas obsługi, ustawiania, czyszczenia, konserwacji i naprawy maszyny. Jego podstawowym celem jest uniemożliwienie dostępu człowieka do strefy niebezpiecznej, zatrzymanie niebezpiecznego ruchu albo ograniczenie skutków awarii, emisji lub wyrzutu materiału.
Prawidłowe zabezpieczenie powinno chronić operatora, pracowników wykonujących czynności pomocnicze oraz inne osoby znajdujące się w pobliżu maszyny. Nie może opierać się wyłącznie na uwadze, doświadczeniu lub refleksie pracownika.
Zagrożenia związane z maszynami
Zabezpieczenia dobiera się odpowiednio do zagrożeń występujących podczas normalnej pracy oraz możliwych do przewidzenia sytuacji niebezpiecznych, takich jak:
- pochwycenie odzieży, włosów lub części ciała przez wały, wrzeciona, przekładnie, pasy i łańcuchy,
- wciągnięcie między obracające się walce, bębny, rolki lub elementy transportujące,
- przecięcie, odcięcie albo przebicie przez narzędzia i ostre części,
- zmiażdżenie lub przygniecenie między elementami ruchomymi i nieruchomymi,
- uderzenie przez przemieszczający się element, detal lub obrabiany materiał,
- wyrzut odłamków, wiórów, cieczy, pyłów albo uszkodzonych części maszyny,
- porażenie prądem elektrycznym,
- kontakt z gorącymi lub bardzo zimnymi powierzchniami,
- uwolnienie energii pneumatycznej, hydraulicznej, mechanicznej lub cieplnej,
- pożar, wybuch, nadmierny hałas, drgania mechaniczne oraz emisja niebezpiecznych substancji.
Osłony i urządzenia ochronne
Do technicznych zabezpieczeń maszyn należą między innymi:
- osłony stałe mocowane w sposób wymagający użycia narzędzi do ich demontażu,
- osłony ruchome połączone z urządzeniami blokującymi lub ryglującymi,
- obudowy zabezpieczające przekładnie, wały, sprzęgła, pasy, łańcuchy i koła zębate,
- wygrodzenia uniemożliwiające wejście do strefy pracy robota, linii lub automatycznego urządzenia,
- kurtyny świetlne, skanery laserowe i maty czułe na nacisk,
- urządzenia sterowania oburęcznego,
- listwy, krawędzie i zderzaki czułe na nacisk,
- urządzenia zapobiegające niekontrolowanemu opadaniu lub przemieszczaniu elementów,
- obudowy i ekrany chroniące przed odpryskami, promieniowaniem, hałasem lub emisją substancji,
- miejscowe instalacje odciągowe usuwające pyły, dymy, pary i aerozole u źródła,
- urządzenia zatrzymania awaryjnego, jeżeli są wymagane ze względu na rodzaj i czas zatrzymywania maszyny.
Wyłącznik awaryjny jest zabezpieczeniem uzupełniającym. Nie zastępuje osłon, blokad ani prawidłowo zaprojektowanego układu sterowania.
Wymagania dotyczące zabezpieczeń
Osłony i urządzenia ochronne powinny:
- mieć odpowiednią wytrzymałość i trwałość,
- nie powodować nowych zagrożeń,
- uniemożliwiać dostęp do elementów niebezpiecznych,
- znajdować się w bezpiecznej odległości od strefy zagrożenia,
- nie dawać się łatwo usuwać, obchodzić ani wyłączać,
- umożliwiać obserwację procesu w zakresie koniecznym do pracy,
- nie powodować samoczynnego uruchomienia maszyny po zamknięciu osłony,
- zatrzymywać niebezpieczny ruch po otwarciu osłony, jeżeli wymaga tego poziom ryzyka,
- umożliwiać wykonywanie regulacji i konserwacji przy możliwie ograniczonym dostępie do strefy niebezpiecznej,
- pozostawać skuteczne również w przypadku przewidywalnego błędu operatora.
Niedopuszczalne jest blokowanie czujników, wiązanie wyłączników krańcowych, demontowanie osłon albo stosowanie prowizorycznych zabezpieczeń, które nie zapewniają wymaganego poziomu ochrony.
Czyszczenie, usuwanie zatorów i konserwacja
Przed wejściem do strefy niebezpiecznej należy zatrzymać maszynę, odłączyć wszystkie źródła energii i zabezpieczyć je przed ponownym załączeniem. Trzeba również rozładować lub zablokować energię zgromadzoną, na przykład ciśnienie, napięcie sprężyn, podniesione elementy, temperaturę albo bezwładność obracających się części.
W zakładach, w których występuje ryzyko niekontrolowanego uruchomienia, należy wdrożyć procedurę odłączania, blokowania i oznakowania źródeł energii, często określaną jako LOTO. Ponowne uruchomienie może nastąpić dopiero po zakończeniu prac, usunięciu narzędzi, założeniu zabezpieczeń oraz potwierdzeniu, że żadna osoba nie znajduje się w strefie niebezpiecznej.
Obowiązki pracodawcy i pracownika
Pracodawca powinien zapewnić ocenę ryzyka związanego z maszyną, wymagane osłony i urządzenia ochronne, instrukcję BHP, szkolenie operatorów oraz kontrole stanu technicznego. Należy również określić osoby upoważnione do regulacji, konserwacji, napraw i usuwania usterek.
Pracownik powinien przed rozpoczęciem pracy sprawdzić dostępne zabezpieczenia, używać maszyny zgodnie z instrukcją, nie ingerować w układy bezpieczeństwa oraz zgłaszać każdą usterkę. Maszynę z uszkodzoną osłoną, niesprawną blokadą lub innym nieskutecznym zabezpieczeniem należy zatrzymać i wyłączyć z użytkowania.
Tagi / powiązane hasła: bezpieczeństwo maszyn, osłony maszyn, urządzenia ochronne, procedura LOTO