Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne
Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, określane skrótem WWA lub PAH, to grupa związków organicznych zbudowanych z co najmniej dwóch skondensowanych pierścieni aromatycznych. W środowisku pracy nie występują zwykle jako jedna czysta substancja, lecz jako mieszanina wielu związków obecnych w dymach, pyłach, sadzy, smołach, pakach, asfaltach, spalinach, olejach technologicznych, produktach spalania i materiałach zanieczyszczonych substancjami organicznymi po obróbce wysokotemperaturowej.
Do WWA zalicza się między innymi benzo[a]piren, benzo[a]antracen, benzo[b]fluoranten, benzo[k]fluoranten, indeno[1,2,3-c,d]piren, antracen, chryzen, benzo[g,h,i]perylen, fluoranten, piren, fenantren i naftalen. Poszczególne związki różnią się właściwościami toksykologicznymi, lotnością, trwałością, zdolnością wiązania z pyłem oraz znaczeniem rakotwórczym, dlatego w ocenie BHP nie należy traktować całej grupy jako jednorodnej substancji chemicznej.
W praktyce zakładów pracy WWA powstają głównie podczas niecałkowitego spalania lub rozkładu termicznego substancji organicznych. Mogą występować przy produkcji koksu, pracy z pakami i smołami węglowymi, obróbce asfaltów i mas bitumicznych, pracach drogowych, dekarskich, hutniczych, odlewniczych, energetycznych, spawalniczych, przy spalaniu paliw, pracy ze spalinami silników Diesla, oczyszczaniu urządzeń z sadzy, konserwacji instalacji kominowych, usuwaniu osadów oraz w procesach, w których tworzą się dymy i aerozole wysokotemperaturowe.
Szczególne znaczenie mają prace, w których WWA są obecne w sadzy węglowej, smołach węglowych i pakach węglowych. Takie narażenie powinno być traktowane z dużą ostrożnością, ponieważ część WWA wykazuje działanie rakotwórcze, a kontakt z nimi może następować zarówno przez drogi oddechowe, jak i przez skórę. Oznaczenie „skóra” przy normatywie higienicznym jest ważnym sygnałem, że samo ograniczenie wdychania zanieczyszczeń może być niewystarczające, jeżeli pracownik ma bezpośredni kontakt z zabrudzonym materiałem, odzieżą, rękawicami lub powierzchniami roboczymi.
Najważniejszą drogą narażenia na WWA w wielu procesach jest wdychanie pyłów, dymów i aerozoli zawierających te związki. WWA mogą być związane z cząstkami sadzy, pyłu mineralnego, pyłu metalicznego, dymów technologicznych lub aerozolu bitumicznego, dlatego zagrożenie może występować nawet wtedy, gdy pracownik nie czuje intensywnego zapachu chemicznego. Widoczne zadymienie, osadzanie się ciemnego pyłu na powierzchniach, sadza na odzieży lub zapach spalenizny mogą wskazywać na potrzebę dokładnej oceny narażenia.
Drugą istotną drogą narażenia jest kontakt skóry z zanieczyszczonymi materiałami. Dotyczy to szczególnie pracy z pakami, smołami, asfaltami, olejami, sadzą, zabrudzonymi filtrami, osadami kominowymi, pozostałościami spalania i odpadami technologicznymi. Zabrudzone rękawice, rękawy, narzędzia, czyściwa i powierzchnie mogą powodować długotrwały kontakt skóry z WWA, nawet gdy stężenie w powietrzu nie jest wysokie. Z tego powodu higiena osobista, właściwa odzież ochronna i bezpieczne zasady zdejmowania zabrudzonych środków ochrony mają bardzo duże znaczenie.
Skutki zdrowotne narażenia na WWA zależą od składu mieszaniny, czasu ekspozycji, drogi narażenia i stosowanych zabezpieczeń. Część związków z tej grupy może wykazywać działanie rakotwórcze, mutagenne, drażniące lub toksyczne. Długotrwałe narażenie może zwiększać ryzyko nowotworów, zwłaszcza przy pracy z produktami spalania, sadzą, smołami, pakami i dymami technologicznymi. Możliwe są również podrażnienia skóry, oczu i dróg oddechowych, zmiany skórne oraz dolegliwości związane z jednoczesnym narażeniem na pyły, spaliny, metale, tlenki azotu, tlenek węgla i inne substancje powstające w procesach spalania.
Wartość NDS dla WWA odnosi się do sumy iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości 9 rakotwórczych wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych i wynosi 0,002 mg/m³. Oznacza to, że ocena narażenia nie polega wyłącznie na oznaczeniu jednego dowolnego związku, lecz na uwzględnieniu określonego wskaźnika obejmującego wybrane WWA o szczególnym znaczeniu zdrowotnym. W dokumentacji BHP należy więc jasno wskazywać, co zostało zmierzone, jaką metodą, w jakiej frakcji i w jakich warunkach pracy.
Badania i pomiary WWA powinny być wykonywane w warunkach reprezentatywnych dla rzeczywistego narażenia pracowników. Szczególne znaczenie mają czynności powodujące największą emisję, takie jak ogrzewanie mas bitumicznych, czyszczenie sadzy, prace przy smołach i pakach, obróbka materiałów zanieczyszczonych produktami spalania, prace w zadymieniu, obsługa procesów koksowniczych, prace odlewnicze, remonty instalacji, usuwanie osadów, wymiana filtrów i sprzątanie pyłu osiadłego na powierzchniach. Pomiar wykonany poza typowym obciążeniem procesu może nie pokazać rzeczywistego poziomu ryzyka.
Ocena ryzyka zawodowego przy narażeniu na WWA powinna obejmować źródła emisji, skład stosowanych materiałów, temperaturę procesu, możliwość powstawania dymów, pyłów i aerozoli, czas pracy, liczbę narażonych osób, drogi narażenia, wyniki pomiarów, skuteczność wentylacji, sposób czyszczenia, postępowanie z zabrudzoną odzieżą oraz środki ograniczające kontakt skóry. Ocena powinna uwzględniać również prace okresowe i awaryjne, ponieważ często właśnie wtedy pracownik ma największy kontakt z sadzą, osadami, pakami, smołami lub zanieczyszczonymi filtrami.
Podstawową zasadą profilaktyki jest ograniczanie powstawania i rozprzestrzeniania WWA u źródła. W praktyce oznacza to stosowanie technologii o niższej emisji, ograniczanie przegrzewania materiałów, hermetyzację procesów, zamknięte układy transportu i dozowania, miejscowe odciągi dymów i aerozoli, sprawną wentylację ogólną, ograniczanie liczby osób w strefie emisji, mechanizację czyszczenia oraz unikanie ręcznego kontaktu z sadzą, smołami i osadami, jeżeli można zastosować narzędzia lub urządzenia pomocnicze.
Wentylacja miejscowa ma szczególne znaczenie tam, gdzie WWA powstają punktowo, na przykład przy ogrzewaniu materiału, emisji dymów technologicznych, pracy z masą bitumiczną, obróbce termicznej, procesach spalania lub czyszczeniu zanieczyszczonych elementów. Odciąg powinien usuwać dymy, pyły i aerozole jak najbliżej źródła, zanim przejdą przez strefę oddychania pracownika. Sama wentylacja ogólna może być niewystarczająca, jeżeli zanieczyszczenia najpierw rozchodzą się wokół stanowiska, a dopiero później są rozcieńczane w pomieszczeniu.
W przypadku prac na zewnątrz, na przykład przy robotach drogowych z masami bitumicznymi, nie należy automatycznie zakładać, że narażenie jest nieistotne tylko dlatego, że praca odbywa się na otwartej przestrzeni. Emisja może koncentrować się w pobliżu źródła, szczególnie przy bezwietrznej pogodzie, wysokiej temperaturze materiału, pracy w zagłębieniach terenu, przy ograniczonej cyrkulacji powietrza, przy kilku źródłach emisji jednocześnie albo gdy pracownik przez dłuższy czas pochyla się nad gorącym materiałem.
Ochrona skóry jest jednym z kluczowych elementów profilaktyki. Pracownik powinien mieć zapewnione rękawice odporne na kontakt z danym materiałem, odzież ochronną ograniczającą zabrudzenie skóry, ochronę oczu i twarzy, możliwość bezpiecznego zdejmowania zabrudzonej odzieży oraz dostęp do środków higieny. Nie należy dopuszczać do czyszczenia skóry rozpuszczalnikami, benzyną, olejem lub innymi substancjami technicznymi, ponieważ może to zwiększać wchłanianie zanieczyszczeń i uszkadzać barierę ochronną skóry.
Ochrona dróg oddechowych powinna być dobierana do postaci zanieczyszczenia. Jeżeli WWA są związane z pyłem, dymem lub aerozolem, konieczna może być ochrona przed cząstkami. Jeżeli jednocześnie występują pary, gazy lub inne związki chemiczne, może być potrzebny właściwie dobrany filtropochłaniacz. Dobór sprzętu powinien wynikać z oceny ryzyka, wyników pomiarów, składu zanieczyszczeń, czasu ekspozycji i warunków pracy. Środki ochrony indywidualnej powinny uzupełniać wentylację i ograniczanie emisji, a nie zastępować technicznych środków ochrony zbiorowej.
Duże znaczenie ma organizacja prac brudzących i czyszczenia. Suchy pył zawierający WWA nie powinien być usuwany metodami powodującymi wtórne pylenie. Zdmuchiwanie sadzy, pyłu lub osadów sprężonym powietrzem może gwałtownie zwiększyć stężenie zanieczyszczeń w powietrzu i narażenie pracowników znajdujących się w pobliżu. Preferowane są metody ograniczające pylenie, takie jak odkurzacze przemysłowe z odpowiednią filtracją, czyszczenie na mokro tam, gdzie jest to bezpieczne technologicznie, oraz zamknięte lub częściowo osłonięte procesy czyszczenia.
Pracodawca powinien zapewnić aktualną ocenę ryzyka, wyniki badań i pomiarów środowiska pracy, właściwe środki ochrony zbiorowej, instrukcje BHP, procedury awaryjne, środki ochrony indywidualnej, zaplecze higieniczne oraz szkolenie pracowników. Jeżeli narażenie dotyczy substancji lub procesów rakotwórczych, konieczne może być spełnienie dodatkowych wymagań dotyczących ograniczania liczby osób narażonych, prowadzenia dokumentacji, informowania pracowników i nadzorowania warunków pracy.
Pracownik powinien znać źródła WWA na swoim stanowisku i wiedzieć, kiedy narażenie jest największe. Powinien stosować wentylację i odciągi zgodnie z instrukcją, używać wymaganych środków ochrony, unikać kontaktu skóry z sadzą, smołą, pakiem, osadami i zabrudzoną odzieżą, nie jeść i nie pić w strefie narażenia, myć ręce przed przerwami, zgłaszać niesprawność wentylacji oraz informować przełożonego o intensywnym zadymieniu, pyleniu, zabrudzeniu skóry lub objawach podrażnienia.
Osoby kierujące pracownikami powinny kontrolować, czy prace z narażeniem na WWA są prowadzone zgodnie z ustalonymi zasadami. Szczególnej uwagi wymagają prace okresowe, remontowe i awaryjne, ponieważ często wykonywane są poza stałym stanowiskiem, w zmiennych warunkach i pod presją czasu. Nie powinno się dopuszczać do pracy bez zabezpieczeń tylko dlatego, że czynność jest krótkotrwała. Krótka, ale intensywna ekspozycja na dym, pył lub sadzę może mieć istotne znaczenie dla oceny narażenia.
Dokumentacja dotycząca WWA może obejmować ocenę ryzyka zawodowego, wyniki badań i pomiarów, wykaz procesów powodujących narażenie, instrukcje BHP, karty charakterystyki stosowanych produktów, dokumentację doboru środków ochrony indywidualnej, potwierdzenia szkoleń, procedury czyszczenia, dokumentację wentylacji, zapisy dotyczące odpadów oraz dokumenty wymagane przy czynnikach rakotwórczych. Dokumentacja powinna być aktualizowana po zmianie technologii, materiału, temperatury procesu, sposobu czyszczenia, wyników pomiarów lub organizacji pracy.
Najczęstsze błędy przy pracy z WWA to traktowanie sadzy i dymów jako zwykłego zabrudzenia, brak pomiarów, nieuwzględnianie wchłaniania przez skórę, stosowanie przypadkowych rękawic, czyszczenie skóry rozpuszczalnikiem, zdmuchiwanie pyłu sprężonym powietrzem, brak odciągów przy emisji dymów, praca w zabrudzonej odzieży, spożywanie posiłków w strefie narażenia, brak kontroli temperatury procesu, brak procedur dla prac remontowych oraz pomijanie pracowników pomocniczych, którzy nie obsługują procesu bezpośrednio, ale przebywają w tej samej strefie.
Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne są ważnym zagrożeniem chemicznym w BHP, ponieważ często występują jako składnik mieszanin i zanieczyszczeń technologicznych, a nie jako łatwo rozpoznawalna pojedyncza substancja. Ich ocena wymaga połączenia wiedzy o procesie, wyników pomiarów, kontroli zapylenia i zadymienia, ochrony skóry, wentylacji, higieny pracy oraz dokumentacji narażenia. Najbezpieczniejsze podejście polega na ograniczaniu emisji i kontaktu u źródła, a nie na akceptowaniu sadzy, dymu i zabrudzenia jako normalnego elementu pracy.
Tagi / powiązane hasła: wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, WWA, PAH, benzo[a]piren, benzo[a]antracen, chryzen, antracen, sadza, smoły węglowe, paki węglowe, asfalt, masy bitumiczne, dymy technologiczne, czynniki rakotwórcze, NDS, oznaczenie skóra, pomiary środowiska pracy, ochrona dróg oddechowych, rękawice chemiczne, wentylacja miejscowa, ocena ryzyka zawodowego, BHP
