Rakotwórcze substancje
Substancje rakotwórcze to substancje chemiczne lub mieszaniny, które mogą powodować nowotwory albo zwiększać ryzyko ich wystąpienia u osób narażonych. W środowisku pracy szczególne znaczenie mają substancje zaklasyfikowane jako rakotwórcze kategorii 1A lub 1B, czyli takie, dla których działanie rakotwórcze jest potwierdzone u ludzi albo uznane za prawdopodobne na podstawie dostępnych danych. Informacja o takim zagrożeniu znajduje się przede wszystkim w karcie charakterystyki substancji lub mieszaniny oraz na etykiecie opakowania, gdzie mogą występować oznaczenia klasyfikacji CLP, piktogram zagrożenia dla zdrowia oraz zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia, np. H350 „Może powodować raka” lub H350i „Wdychanie może powodować raka”.
Narażenie na substancje rakotwórcze może występować m.in. w przemyśle chemicznym, lakierniczym, metalowym, tworzyw sztucznych, gumowym, budowlanym, motoryzacyjnym, laboratoryjnym, medycznym, podczas prac z azbestem, prac spawalniczych, obróbki materiałów zawierających krzemionkę krystaliczną, kontaktu z olejami przepracowanymi, spalinami silników Diesla, pyłami drewna twardego, niektórymi metalami i ich związkami, rozpuszczalnikami, produktami spalania oraz substancjami powstającymi jako produkt uboczny procesu technologicznego. Ryzyko zdrowotne zależy od rodzaju substancji, stężenia, czasu narażenia, drogi wchłaniania, skuteczności wentylacji, organizacji pracy oraz stosowanych zabezpieczeń.
Do głównych dróg narażenia należą wdychanie par, gazów, dymów, aerozoli i pyłów, kontakt przez skórę, przypadkowe spożycie wskutek zanieczyszczenia rąk lub powierzchni roboczych oraz kontakt z oczami i błonami śluzowymi. Szczególnie niebezpieczne jest narażenie przewlekłe, ponieważ skutki zdrowotne mogą ujawnić się po wielu latach od rozpoczęcia pracy w kontakcie z czynnikiem rakotwórczym. Dlatego w BHP kluczowe znaczenie ma nie tylko reagowanie na widoczne zagrożenia, ale przede wszystkim systemowe ograniczanie narażenia już na etapie projektowania stanowiska pracy, doboru technologii i organizacji procesu.
Podstawowym obowiązkiem pracodawcy jest eliminowanie substancji rakotwórczych z procesu pracy, jeżeli jest to technicznie możliwe, albo zastępowanie ich substancjami lub technologiami mniej niebezpiecznymi. Jeżeli eliminacja nie jest możliwa, należy ograniczać narażenie do możliwie najniższego poziomu poprzez hermetyzację procesów, stosowanie wentylacji miejscowej i ogólnej, automatyzację, ograniczenie liczby osób narażonych, skrócenie czasu pracy w strefie zagrożenia, wyznaczenie stref pracy, stosowanie odpowiednich procedur higienicznych oraz kontrolę dostępu do miejsc, w których występuje czynnik rakotwórczy.
W ocenie ryzyka zawodowego należy uwzględnić rodzaj substancji rakotwórczej, jej klasyfikację, postać fizyczną, ilość stosowaną lub powstającą w procesie, możliwe drogi narażenia, wyniki badań i pomiarów środowiska pracy, czas i częstotliwość kontaktu, liczbę pracowników narażonych, skuteczność stosowanych zabezpieczeń oraz sytuacje awaryjne, takie jak rozlanie, wyciek, rozszczelnienie instalacji, pożar, awaria wentylacji lub prace remontowe i konserwacyjne. Ocena ryzyka powinna być aktualizowana w przypadku zmian technologii, substancji, organizacji pracy, wyników pomiarów, nowych informacji z karty charakterystyki albo wystąpienia zdarzenia potencjalnie wypadkowego lub awaryjnego.
Pracodawca powinien posiadać aktualne karty charakterystyki stosowanych substancji i mieszanin, zapewnić właściwe oznakowanie opakowań, zbiorników, instalacji i miejsc magazynowania, prowadzić wymagane rejestry prac oraz pracowników narażonych, organizować badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia, kierować pracowników na profilaktyczne badania lekarskie, opracować instrukcje BHP i procedury postępowania oraz szkolić pracowników w zakresie bezpiecznej pracy z substancjami rakotwórczymi. Szczególne znaczenie ma również dokumentowanie działań profilaktycznych, ponieważ w razie kontroli PIP lub Państwowej Inspekcji Sanitarnej pracodawca powinien wykazać, że rozpoznał zagrożenie, ocenił narażenie i wdrożył skuteczne środki ograniczające ryzyko.
Pracownik wykonujący pracę w kontakcie z substancjami rakotwórczymi ma obowiązek stosować się do instrukcji BHP, używać przydzielonych środków ochrony indywidualnej, nie usuwać zabezpieczeń technicznych, nie przelewać substancji do nieoznakowanych pojemników, dbać o higienę rąk i odzieży roboczej, nie spożywać posiłków i napojów w strefie narażenia oraz niezwłocznie zgłaszać przełożonemu rozlania, wycieki, uszkodzenia opakowań, nieprawidłowe działanie wentylacji lub inne sytuacje mogące zwiększyć narażenie. Ważne jest także przestrzeganie zasad magazynowania, segregacji odpadów niebezpiecznych i korzystania wyłącznie z wyznaczonych stanowisk pracy.
Środki ochrony indywidualnej powinny być dobierane na podstawie karty charakterystyki, wyników oceny ryzyka i rzeczywistych warunków pracy. Mogą obejmować m.in. ochronę dróg oddechowych z odpowiednimi filtrami lub sprzęt izolujący, rękawice ochronne odporne chemicznie, okulary lub gogle ochronne, osłonę twarzy, odzież ochronną, obuwie robocze lub ochronne oraz, w razie potrzeby, hełm ochronny. ŚOI nie powinny zastępować zabezpieczeń technicznych, takich jak wentylacja miejscowa, obudowy, instalacje odciągowe czy hermetyzacja procesu, lecz stanowić uzupełnienie systemu ochrony.
W przypadku substancji rakotwórczych bardzo ważne jest bezpieczne magazynowanie. Substancje powinny być przechowywane w oryginalnych, szczelnie zamkniętych i oznakowanych opakowaniach, w miejscach zabezpieczonych przed dostępem osób nieupoważnionych, z dala od substancji niezgodnych chemicznie, źródeł zapłonu, wysokiej temperatury i uszkodzeń mechanicznych. Pomieszczenia magazynowe powinny posiadać odpowiednią wentylację, oznakowanie ostrzegawcze, dostęp do sorbentów, instrukcję postępowania awaryjnego oraz wyposażenie umożliwiające bezpieczne zebranie wycieku lub rozlanej substancji.
Procedury awaryjne powinny określać sposób postępowania w razie rozszczelnienia, rozlania, pożaru, awarii wentylacji, przypadkowego kontaktu ze skórą lub oczami, narażenia inhalacyjnego oraz skażenia odzieży. Pracownicy powinni wiedzieć, kiedy należy przerwać pracę, jak zabezpieczyć miejsce zdarzenia, kogo powiadomić, jak użyć sorbentu, jak postępować z odpadem oraz kiedy konieczna jest ewakuacja lub wezwanie służb ratunkowych. W instrukcjach należy uwzględnić również zasady udzielania pierwszej pomocy, w tym wyprowadzenie poszkodowanego ze strefy narażenia, płukanie skóry lub oczu wodą, zdjęcie skażonej odzieży i przekazanie informacji z karty charakterystyki personelowi medycznemu.
Substancje rakotwórcze wymagają szczególnego nadzoru organizacyjnego, technicznego i medycznego. W praktyce oznacza to, że nie wystarczy samo umieszczenie substancji w wykazie chemikaliów. Konieczne jest powiązanie informacji z karty charakterystyki z oceną ryzyka zawodowego, instrukcjami stanowiskowymi, szkoleniami BHP, wynikami pomiarów, rejestrami narażenia, oznakowaniem, procedurami awaryjnymi i kontrolą stosowania środków ochronnych. Tylko takie kompleksowe podejście pozwala realnie ograniczyć ryzyko chorób zawodowych, zdarzeń awaryjnych i odpowiedzialności pracodawcy za niewłaściwą organizację pracy z czynnikami rakotwórczymi.
Tagi / powiązane hasła: czynniki rakotwórcze, substancje chemiczne, substancje CMR, czynniki mutagenne, substancje reprotoksyczne, karta charakterystyki, CLP, H350, ocena ryzyka zawodowego, NDS, badania i pomiary środowiska pracy, rejestr pracowników narażonych, środki ochrony indywidualnej, wentylacja miejscowa, magazynowanie substancji niebezpiecznych, odpady niebezpieczne, choroby zawodowe, instrukcja BHP
